Едни стануваат пред алармот, со насмевка и подготвени за ден. Други се разбудуваат дури по второто кафе, но навечер имаат најмногу идеи и енергија. Долго се мислеше дека станувањето рано е прашање на дисциплина. Денес науката вели дека голем дел од тоа е запишан во нашето тело.
Што е хронотип
Секој човек има внатрешен биолошки часовник што ги регулира сонот, телесната температура и хормоните во текот на денот. Хронотипот покажува како е наместен тој часовник – дали ни е природно да легнуваме и стануваме порано или подоцна. Повеќето луѓе се некаде на средина, а помал дел се изразени „утрински“ или „вечерни“ типови.
Улогата на гените
Во 2019 година, во списанието Nature Communications, објавена е една од најголемите студии на оваа тема. Истражувачите анализирале генетски податоци од речиси 700.000 луѓе и пронашле стотици места во геномот поврзани со тоа дали некој е утрински тип. Тоа значи дека склоноста кон рано или доцно станување делумно се наследува.
Се менува и со годините
Хронотипот не е ист цел живот. Децата обично стануваат рано, тинејџерите природно се поместуваат кон доцните часови – затоа тешко стануваат за училиште – а со староста луѓето повторно стануваат утрински типови.
Социјален џетлег
Германскиот хронобиолог Тил Ронеберг го воведе изразот „социјален џетлег“. Тој ја опишува разликата меѓу тоа кога нашето тело би сакало да спие и кога нè будат работата и обврските. Кај ноќните типови оваа разлика е најголема, па тие во текот на неделата често се чувствуваат како да патувале низ временски зони.
Како да живеете во склад со себе
Ако можете, оставете ги најтешките задачи за времето кога имате најмногу енергија. Ноќните типови можат да си помогнат со дневна светлина наутро и пригушено светло навечер, а утринските – со прошетка на сонце попладне. Најважно е секој ден да легнувате и да станувате приближно во исто време, дури и за викенд.
Нема подобар и полош тип – само различни часовници што чукаат во нас.